De Franse filosofe Simone Weil (1909-1943) zag in politieke partijen zowat de meest schadelijke instellingen voor de moderne samenleving: 'Partijen vormen een wonderlijk mechanisme waardoor in het hele land vrijwel niemand zich nog inspant om op maatschappelijk vlak het goede, het rechtvaardige en het ware te vinden.' Weil betoogde dat het voor politici onmogelijk is om tegelijk tot een partij te (blijven) behoren en de waarheid te spreken wanneer een leugen het partijbelang meer dient. Of anders gezegd, het wezen zelf van politieke partijen belet datgene waar het in de politiek om moet gaan: de zoektocht naar het goede en het ware. 'Mocht men de organisatie van de maatschappelijke orde aan de duivel toevertrouwen, hij zou het niet slimmer kunnen verzinnen', aldus nog Weil, die zelfs zo ver ging een absoluut (en strafrechtelijk afdwingbaar) verbod op partijen te bepleiten (1).
Heel wat minder polariserend en normatief, want wetenschappelijk-descriptief en niet ethisch-filosofisch van opzet, is de studie 'Een halve eeuw partijbureau in België', samengesteld door politicologen van de KUL onder redactie van Wilfried Dewachter en Sam Depauw. Dewachter is vooral bekend als auteur van 'De mythe van de parlementaire democratie' (een Weiliaanse titel?), Depauw publiceerde onder meer 'Rebellen in het parlement. Fractiecohesie in de Kamer van volksvertegenwoordigers (1991-1995)'.
Zoals de titel al verraadt gaat dit boek over 'het partijbureau'. Daarmee wordt 'de gezamenlijke leiding van de partij als organisatie en (aspirant) beleidsvoerder' bedoeld. Of kortweg: het partijbureau is 'de regering van de partij' en net zoals in een modern parlementair bestel heeft ook in de partij de 'regering' het voor het zeggen. In theorie is het partijcongres het opperste orgaan, maar omdat het partijbureau vaker bijeenkomt (doorgaans wekelijks) en uit minder en beter geïnformeerde leden bestaat, is de praktijk net iets anders.
Voor de buitenwereld is het verschijnsel partijbureau weinig gekend en nogal mysterieus, binnen de partij is het tegelijk iets ongrijpbaars en magisch: het partijbureau spreekt het ultieme en onwrikbare machtwoord. Een halve eeuw partijbureau in België wil 'een goed overzicht én inzicht bieden in die mysterieuze en magische wereld'. Het boek bevat elf zelfstandige onderzoeken en acht meer prozaïsche 'uitweidingen'. Het geheel is gebundeld volgens drie thematische hoofdlijnen: Wie komt in het partijbureau en hoe? Hoe gebeurt de besluitvorming in het partijbureau? Wat is de plaats van het partijbureau in het Belgische politieke bestel?
De onderzoeken zijn wetenschappelijke studies met uitgebreid cijfermateriaal, met resultaten van enquêtes en vanzelfsprekend ook een interpretatie van de resultaten. Eén studie behandelt bijvoorbeeld de bereikbaarheid van het partijbureau voor de vrouwenbeweging, een andere de gevolgen van de rechtstreekse verkiezing van het partijbureau door de partijleden in de VLD (waaruit blijkt dat zelfs in deze 'meest democratische Vlaamse partij' slechts 54% van de leden van het partijbestuur hun mandaat te danken hebben aan een verkiezing door de leden). Dat de samenstellers hun onderwerp niet al te eng afgebakend hebben, blijkt uit de studie van Sam Depauw over fractiecohesie in de Belgische Kamer (onder fractiecohesie verstaat men het ontbreken van dissidente stemmen bij stemmingen in het parlement, partijtucht zeg maar). Uit deze studie blijkt dat de fractiecohesie in ons land net geen honderd procent bedraagt, een resultaat dat overigens in een recente KUL-studie van Frederik Verleden wordt bevestigd.
Van de gewone geïnteresseerde leek (zoals ondergetekende) vergen zulke 'droge' academische studies een volgehouden inspanning. Echter, wie zich een gedegen beeld van politieke partijen wil vormen en daarvoor niet alleen op eigen indrukken of interpretaties van anderen wil vertrouwen, kan aan studies als deze niet voorbij. Gelukkig bevat dit boek ook prozaïscher 'uitweidingen', zoals de bijdragen uit memoires van rechtstreekse getuigen: Evrard Raskin over het 'almachtige partijbestuur' van de VU in de vroege jaren 1970, Bert Van Hoorick over de Kommunistische Partij van België onder Edgard Lalmand. De KPB kende wellicht de meest extreme vorm van partijbureaudictatuur: in de jaren 1950 eiste het partijbestuur van elke verkozene zelfs een ongedateerde ontslagbrief.
Een halve eeuw partijbureau in België onderbouwt de stelling dat beslissingen in politieke partijen het voorrecht zijn van een klein groepje machtigen. Zelfs binnen het partijbureau berust de eigenlijke macht slechts bij enkele bevoorrechten, de ware partijtop. Hoeft het nog gezegd dat dit niet de politici zijn aan wie de burgers (volgens het representatieprincipe) de politieke machtsuitoefening delegeren, hoeft het gezegd dat deze besluitvorming niet plaatsgrijpt in de instellingen die daarvoor ontworpen werden? Integendeel, van de zo geroemde individuele gewetens- en handelsvrijheid van de verkozenen, van transparante besluitvorming en controle door de burgers blijft nog weinig overeind. Zo blijkt uit getuigenissen van een CVP-mandataris dat parlementsleden in de jaren 1950 hun wetsvoorstellen vooraf ter goedkeuring aan het partijbureau moesten voorleggen. Zou het vandaag anders zijn?
(1) Voor een bespreking van Weils postuum uitgegeven 'Note sur la suppression générale des partis politiques', zie
Geen opmerkingen:
Een reactie posten