Auke van der Woud - Een nieuwe wereld. Het ontstaan van het moderne Nederland

Wat hebben de volgende elementen met elkaar gemeen? Spoorweg, telegraaf, staal, stoomschip, nieuwsagentschap, telefoon, pneumatische post, brievenbus, postzegel, wereldtentoonstelling, congres, gymnastiek, fiets, wielersport, kunstlicht, dynamo, elektriciteitsnet, grammofoon, fonograaf, tram, radio, film, aardrijkskunde, normaaltijd, macadamweg, verkeersregels, aardrijkskundeonderwijs, opmeting van het grondgebied, technisch tekenen.

Antwoord: ze deden tussen 1850 en 1900 hun intrede in de Nederlandse samenleving. In een halve eeuw vormden ze het land om tot een nieuwe wereld. Over die intrede van Nederland in de moderniteit gaat het jongste boek van de Groningse hoogleraar architectuur- en stedenbouwgeschiedenis Auke van der Woud (*). In Een nieuwe wereldbeschrijft hij hoe al deze vernieuwingen in Nederland behalve de geografie (het landschap) ook de maatschappij en zelfs de mensen onherkenbaar veranderden.

Een nieuwe wereld is veel meer dan een geschiedenis van de modernisering van Nederland. Van der Woud beschrijft niet alleen hoe de genoemde vernieuwingen ingang vonden in de Nederlandse samenleving en hoe tijdgenoten daarop reageerden, hij staat ook stil bij de fundamentele ommekeer die dit alles teweegbracht in de rol van de overheid en het denken van de burgers. De overheid, voor 1848 nauwelijks meer dan bewaker van de openbare orde en garant van het territorium, was in 1900 uitgegroeid tot de Grote Bouwheer van de openbare infrastructuur en de Grote Regelgever van een steeds meer genormaliseerde samenleving. De in zijn dorp gewortelde, volgens eeuwenoude tradities levende (en vooral trààg levende) Nederlandse onderdaan van 1850 was vijftig jaar later een mobiele massamens geworden.

Die nieuwe mens moest bovendien leren om 'normaal' te denken. Het steeds snellere verkeer op steeds betere (water-, spoor-, rij-) wegen maakte nieuwe reglementering onontkoombaar, en die nieuwe regels golden voor iedereen. De 'normalisering' van het leven en de mensen bleef overigens niet beperkt tot de verkeersregels: het treinverkeer vereiste een (eerst landelijke, later internationale) normaaltijd in plaats van de traditionele natuurlijke tijd, de technische vooruitgang vergde een genormaliseerde technische (teken)taal. Het zijn maar een paar voorbeelden uit een lange reeks.

Welke rol was bij zoveel nieuwe infrastructuur en technologie voor de overheid weggelegd? Hoe moest de onteigeningswetgeving aan de nieuwe behoeften worden aangepast? Hoe kon dit alles binnen de grenzen van de rechtsstaat blijven die Nederland in 1848 was geworden? Uit de zoektocht naar gepaste antwoorden ontstonden nieuwe begrippen: algemeen belang, burgerplichten, publiek versus privaat domein.

Doorheen talrijke getuigenissen van tijdgenoten (ingenieurs, artsen, academici, journalisten) die de modernisering van hun land zelf meemaakten, herbeleef je als lezer de verwondering van de 19e-eeuwse mens over zoveel nieuwe macht over de natuur, verwondering over 'zichzelf voedende' (zelfregelende) machines en installaties en ja, verwondering ook over de snel krimpende wereld van toen en de onstuitbare... mondialisering. Hoewel Van der Woud dit woord niet één keer gebruikt en consequent vergelijkingen met het heden terzijde laat, kun je als lezer bijna niet om de vaststelling heen dat vroegere generaties 'het' allemaal al een keer meemaakten. Ter illustratie slechts dit ene citaat van een Amsterdamse econoom (p. 80), anno 1875: "Wij zijn meer en meer afhankelijk geworden van elkaar. Gebeurtenissen in de verst verwijderde streken hebben invloed op onze stoffelijke welvaart. Een mislukking van den rijstoogst in Indië brengt ellende in Engelands fabrieksteden; een burgeroorlog in Noord-Amerika doet zijn nadeelige werking gevoelen in geheel Europa; zoo doemt ook overdreven speculatiezucht bij andere volken soms een deel onzer eigen industrie maanden lang tot stilstand en richt vele onzer kapitalisten ten gronde.".

Wat een illusie te denken dat onze globalisering zo uniek is! De 'Topographische en Militaire Kaart' (TMK) van Nederland, vanaf 1864 in drukvorm voor het grote publiek beschikbaar, was het Google Earth van toen. Snelpost, telegraaf en telefoon versnelden het leven en verkleinden de negentiende-eeuwse belevingswereld net zo zeer als e-mail en sms dat vandaag doen. Er is waarlijk niet veel nieuws onder de zon – een reden te meer om bij bevlogen geschiedvorsers zoals Van der Woud te rade te gaan.


(*) voorheen publiceerde Van der Woud onder meer Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1789-1848 en Waarheid en karakter. Het debat over de bouwkunst 1840-1900

Condorcet - over de vooruitgang van de menselijke geest

Op 28 maart 1794 werd in een gevangeniscel niet ver van Parijs het levenloze lichaam aangetroffen van de Franse wiskundige, politicus en verlichtingsfilosoof Jean-Antoine-Nicolas de Caritat, beter bekend als markies van Condorcet. De doodsoorzaak blijft tot vandaag onopgehelderd. Stierf Condorcet van uitputting, werd hij vergiftigd of slikte hij een gifpil eerder dan een zeker doodvonnis af te wachten? Hoe dan ook, op die dag viel de laatste grote Franse verlichtingsdenker als slachtoffer van de 'Terreur', slechts vier maanden voor het einde van Robespierres schrikbewind.

Enkele maanden voor zijn dood was Condorcet ondergedoken bij een vriendin, nadat een arrestatiebevel tegen hem was uitgevaardigd. Met zijn kritiek op de terechtstelling van koning Lodewijk XVI en op de nieuwe Franse grondwet was de grote democraat plots een staatsvijand geworden. Consequent als hij was, sprak Condorcet zich namelijk even kritisch uit over de doodstraf als over de monarchie en bleef hij zijn eigen veel sterkere ontwerp van een nieuwe grondwet verdedigen. Op zijn onderduikadres schreef Condorcet zijn laatste grote werk, een schets 'Over de vooruitgang van de menselijke geest'. Dit werk is nu in een nieuwe Nederlandse vertaling verschenen.

Wie dat wil kan zich probleemloos zelf een oordeel vormen over dit boek, dat immers integraal (in het Frans en het Engels) op het internet te vinden is. Een korte blik op die teksten toont meteen de fenomenale kracht van Condorcets werk: hoewel meer dan tweehonderd jaar oud, leest het alsof het gisteren werd geschreven. Condorcet hanteert een gecondenseerde doch bijzonder heldere taal – elke zin, ja bijna elk zinsdeel bevat een nieuw idee.

De volledige titel van het werk luidt 'Schets van een historisch tafereel van de vooruitgang van de menselijke geest'. De vertaler (of de uitgever?) koos voor het kortere 'Over de vooruitgang van de menselijke geest'. Toch is het goed om de oorspronkelijke titel in het achterhoofd te houden, want het boek is inderdaad opgevat als een 'schets', een voorbereidend schema voor een uitgebreider werk over de beschavingsgeschiedenis. Dat verklaart het veelvuldig gebruik van wendingen zoals 'wij zullen aantonen dat...', 'we zullen beschrijven dat...'.

Het boek beschrijft de beschavingsgeschiedenis in net geen tweehonder bladzijden. Alle belangrijke aspecten van de menselijke samenleving komen aan bod: het ontstaan en de ontwikkeling van politieke, religieuze en maatschappelijke instellingen, filosofie, kunst, geneeskunde, natuurwetenschappen en de belangrijke technische vernieuwingen. Dit alles beschrijft Condorcet zonder verwijzingen naar jaartallen, veldslagen en dynastieën. Eerder dan de 'naakte feiten' interesseren hem immers de omgevingsfactoren die vooruitgang bewerkstelligen of tegenwerken: 'Ik heb slechts willen tonen, hoe hij [de mens, gvh] in de loop van de tijd en met veel inspanning zijn geest heeft kunnen perfectioneren, zijn vermogens heeft kunnen versterken en heeft kunnen leren om die beter te gebruiken, zowel voor zijn eigen welzijn als voor het gemeenschappelijke geluk. Om dit doel te bereiken heb ik geprobeerd om het juiste midden te houden tussen historische details en filosofisch onderzoek en heb ik mijn onderwerp eerder trachten in te perken dan uit te breiden, omdat ik vreesde dat het tenslotte mijn krachten volstrekt te boven zou gaan.' (p.30)

Condorcet was een vooruitgangsoptimist, een verlichtingsfilosoof in de zuivere zin van het woord: het enige ware gezag is het gezag van de rede. Elke vorm van religie beschouwde hij als overbodig, zelfs schadelijk bijgeloof. Maar net zo goed waarschuwde hij voor 'de algemenere dwaling om de staat van beschaving waarin men zich bevindt – dat wil zeggen, een mens bedorven door vooroordelen, door de belangstelling voor kunstmatige emoties en door sociale gewoonten – aan te zien voor de natuurlijke staat van de mens' (p.79).

De 18e-eeuwse Condorcet klinkt ook in de 21e eeuw nog verrassend modern. Zowat alle belangrijke ideeën van de moderniteit waren voor hem immers al vanzelfsprekend: de afschaffing van de doodstraf, de volstrekte gelijkheid tussen man en vrouw, de onaanvaardbaarheid van elke vorm van slavernij en kolonialisme, de noodzaak van vrij en algemeen toegankelijk onderwijs, de verwerpelijkheid van de monarchie en van handelsbeperkingen. De vanzelfsprekendheid en de consequentie waarmee Condorcet deze waarheden hanteert werken aanstekelijk. Anderzijds kan dit de indruk wekken dat de politieke filosofie sinds de Verlichting nog nauwelijks vooruitgang heeft gemaakt.

Het boek herinnert de lezer ook aan een in vergetelheid geraakte evidentie: dat steekhoudende maatschappelijke en politieke beschouwingen ook mogelijk zijn zonder steevast in een steriele links-rechts-retoriek te vervallen.

'Over de vooruitgang van de menselijke geest' is vakkundig vertaald door Henri Oosthout, die ook tekent voor de boeiende inleiding over Condorcets leven en werk, het nawoord over 'de vooruitgangsidee' en de eindnoten waarin hij zowat alle door Condorcet genoemde historische termen bondig toelicht. Het boek komt in een mooie, gebonden uitgave met leeslint. Om te lezen en te herlezen.